Zware kost

Deel dit artikel via
Geschatte leestijd: 4 minuten

Er komen lelijke verhalen uit het Midden-Oosten. Bloedige, gewelddadige verhalen, die zich afspelen in Gaza, Israël en de bezette gebieden. De wreedheden, het leed en het onrecht maken me boos en verdrietig. Ook maak ik me zorgen om het oplevende antisemitisme dat hierdoor gevoed wordt.

1987

Eind jaren ’80 volgde ik aan de UvA een reeks keuzevakken Joodse Geschiedenis en leerde een beetje Hebreeuws. Ik had geen binding met Israël, maar des te meer met de rijke migratiegeschiedenis van de joden in de diaspora. Toen begon in 1987 de Intifada en alle ogen waren gericht op Israël. Wij studenten en docenten plaatsten kritische kanttekeningen bij de historische rechtvaardiging van het politieke zionisme. Klopte het verhaal van Israël wel? Het was zware kost. Hoe was te rechtvaardigen dat joden van buiten Israël geboorterechten kregen toegekend, die de inheemse Palestijnse bevolking ontzegd werden? Hoe kon het, dat Palestijnse families die al generatieslang op de Westelijke Jordaanoever woonden, van hun land verdreven werden? Wat bleken er een foeilelijke verhalen te bestaan, naast alle wonderlijk mooie verhalen van het Joodse volk.

1492

Er was ooit een tijd en een plaats waar zich ook zo’n lelijk verhaal afspeelde, met dat verschil, dat moslims én joden verdreven werden en christenen de agressoren waren. Bij de eenwording van Spanje in 1492 bepaalden de nieuwe christelijke machthebbers Ferdinand en Isabella dat er voortaan geen plaats meer was voor andere geloven. Joden en moslims moesten het land verlaten waar zij al vele generaties woonden en – overigens met lokale christenen – een rijke Andalusische cultuur deelden. De gemeenschap spatte in alle richtingen uiteen. Een groep Sefardische joden week uit naar Portugal en vestigde zich niet lang daarna in Nederland. Een andere groep vertrok samen met hun moslimburen naar Marokko. Daar integreerden zij, maar ze raakten niet volledig geassimileerd.

Naar schatting drie tot vijf miljoen van de huidige Marokkanen hebben Andalusische roots. En, al is er inmiddels een half millennium verstreken, nog altijd leeft die Middeleeuwse Zuid-Europese cultuur voort in hun muziek, in hun gerechten, in hun enigszins Europese uiterlijk. En niet in de laatste plaats in een diep gevoeld verdriet, dat generatie op generatie werd doorgegeven en zo de 21e eeuw bereikte.

2021

Maar let op, nu komt het. In onze tijd en plaats kwam er uit dit leed een wonderbaarlijk mooi nieuw verhaal tevoorschijn. Acht jaar geleden ontstond er een bijzondere vriendschap tussen twee Nederlanders, Rick Leeuwestein en Hicham Ghalbane. Zij vonden elkaar in de liefde voor die oude Andalusische fusion cultuur en fascinatie over het drama dat zich daar eind vijftiende eeuw voltrok. Het tweetal smeedde een ambitieus plan, dat resulteerde in een groots boek over de Marokkaanse nakomelingen van de joodse en islamitische bannelingen.

Zware kost! Wel vier kilo weegt hun salontafelboek, dat zo kolossaal is, dat ik het liever lees aan de eettafel. De storytellers pur sang bezochten veertig Marokkaanse families, moslims en joden, die afstammen van de vluchtelingen van toen, op zoek naar de verhalen over hun identiteit. De indrukwekkende interviews zijn opgeluisterd met betoverende foto’s van Hicham Ghalbane.

Ibrahim Ben Ali

Eén verhaal springt eruit. In 1490, twee jaar voordat moslims en joden daadwerkelijk verdreven werden, voelde Ibrahim Ben Ali, een welgesteld architect uit Granada, de onafwendbare dreiging op zich afkomen die het nieuwe christelijke regime met zich meebracht. Hij wilde zijn familie in veiligheid brengen, maar emigratie was op dat moment nog verboden. Samen met zijn zoon smeedde hij een listig plan. De mannen zetten een openbare familieruzie in scene. Er werd een groots diner aangericht, waar de plaatselijke elite voor werd uitgenodigd. Vader en zoon speelden hun toneelstukje meesterlijk. Ben Ali was zogenaamd diep gegriefd door de beledigingen die zijn zoon hem toevoegde en voelde zich gedwongen de stad te verlaten.

Ben Ali verkocht al zijn bezittingen en in het diepste geheim nam hij de hele familie mee naar het zuiden. Het gezelschap stak de Straat van Gibraltar over en vestigde zich in Chefchaouen in het Rifgebergte, waar hij direct een moskee bouwde. Twee jaar later, toen de grote uittocht begon, waagden andere Andalusische vluchtelingen deze oversteek. Zij vestigden zich in hetzelfde district, dat Rif Al-Andalus zou gaan heten. Zo ontstond een nieuwe Andalusische gemeenschap van moslims en joden in Marokko.

Identiteit

Wat doe je met je oude identiteit als je je land ontvlucht en elders een nieuw bestaan opbouwt? Mijn opa, die dat in 1903 deed, schudde zijn oude zelf volledig af en veranderde zijn Russische achternaam in iets neutralers. Pas op middelbare leeftijd, toen zijn leven een dramatische wending had genomen, wilde hij zich weer zijn roots herinneren. Hoe zou dat zijn gegaan bij Ibrahim Ben Ali? Had hij al zijn schepen achter zich verbrand? Dacht hij zich permanent te vestigen in Noord-Afrika? Ik denk het niet.

Rick Leeuwestein en Hicham Ghalbane portretteren in hun boek Abdelghaffar El Akel, die in 1948 werd geboren in Chefchaouen. Tijdens het interview toverde hij een familiestuk tevoorschijn uit een stokoude lederen hoes. Het zware voorwerp was van generatie op generatie doorgegeven in de familie: de sleutel van het huis in Granada, dat Ibrahim Ben Ali in 1490 hals over kop had verlaten. Want ooit zou die ballingschap toch wel voorbij zijn? Dan moesten zijn nakomelingen toch kunnen terugkeren naar het huis dat hij had moeten achterlaten?

Children of Al-Andalus

Afgelopen vrijdag was ik aanwezig bij de boekpresentatie van Children of Al-Andalus. Het boek ligt sindsdien permanent opengeslagen op onze eettafel, zodat we erin kunnen bladeren, ons kunnen vergapen aan de kleurige foto’s, er telkens een klein stukje in kunnen lezen. Tja, en dineren doen wij voorlopig dan maar op de bank. Gezellig op zijn Marokkaans.

De boekpresentatie van Children of Al-Andalus, met fotograaf Hicham Ghalbane.

Deel dit artikel via

Wil je hierop reageren?