Onderwijs en ontwikkeling

In schoolgidsen heet het “lichamelijke opvoeding”. In de gymzaal leren kinderen allerlei fysieke vaardigheden. Maar ze komen daarbij vaak zichzelf en de ander tegen. De gymles confronteert een kind soms hard met zijn karaktereigenschappen. Hoe gaat de 21e eeuwse gymleraar daarmee om?

Zeespiegel

Is water goed of slecht? Een hint: Nederland is wereldberoemd om zijn strijd tegen het water. Busladingen toeristen vergapen zich in de Beemster aan de landbouwgrond die in de zeventiende eeuw werd veroverd op de zeespiegel. Maar die zeespiegel slaat terug! Inmiddels weten we dat we de rivierdelta op termijn terug moeten geven aan de zee. Tegelijk staat de Achterhoek te verdrogen en krijgt een Zuid-Europees klimaat. Inheemse bomen zijn er ten dode opgeschreven. Dus wat is water nou, goed of slecht? Vriend of vijand? Houd die vraag even vast, ik kom er straks op terug.

De schoolwereld

De afgelopen weken werkte ik voor een nieuwe opdrachtgever, een Amsterdamse basisschool. Ik voerde gesprekken met leerkrachten en andere medewerkers, over hun school en hun vak, over de buurt en de kinderen. Over wat die moeten leren en wat ze van thuis meekrijgen. Het waren prachtige ontmoetingen, met bevlogen professionals die verschillende perspectieven met mij deelden.

Minimaatschappij

Het is zo’n school die het niet cadeau krijgt. Veel leerlingen hebben moeite met de Nederlandse taal. Instructie is dan moeilijk te begrijpen, opdrachten worden soms raadsels. Dat maakt leerlingen onzeker en gedragsproblemen liggen op de loer. De leerkrachten krijgen het daarom óók niet cadeau.

Hoe ga je met elkaar om in de minimaatschappij van de school? Hoe neem je samen verantwoordelijkheid voor de sfeer? De school onderwijst sociale vaardigheden met de evidence based methode Kiva. Maar: the proof of the pudding is in the eating. Hoe gaan leerkrachten en leerlingen met elkaar om bij dagelijkse voorvalletjes?

Levendige ogen en harige benen

Als er érgens voorvalletjes voorvallen, is het in de gymzaal. Competitie is er doodgewoon. De gemoederen lopen er vaak hoog op. Je moet soms kiezen: doorbijten en je grenzen verleggen, of angstig aan de kant blijven staan. Je kunt pijnlijk “op je bek gaan”. Soms letterlijk, als je misgrijpt bij het turnen. Soms figuurlijk, als jij de verliezer bent en die ander de winnaar.

Misschien herinner je je de enerverende wereld in de gymzaal nog. De energieke gymleraar, met levendige ogen en harige benen, om zijn nek een stopwatch en een rolfluitje. Lekker scoren bij trefbal. Hoog in de touwen klimmen en het plafond aanraken. Of herinner jij je heel andere dingen? Een atmosfeer vol zweetlucht en galm? Een bal tegen je hoofd, een val uit het wandrek?

Temperament

Ik sprak met de gymleraar van de basisschool die het niet cadeau krijgt. Ieder kind heeft zijn eigen temperament, legde hij mij uit, en dat is goed. Veel kinderen op deze school zijn eerzuchtig en gaan tot het uiterste om hun doel te bereiken. Soms lopen de gemoederen hoog op. Bij gym leren ze hun temperament te hanteren. Hoe ga je om met winnen en verliezen? Er zijn heldere regels, maar de kinderen mogen wel zichzelf zijn. Ze leren omgaan met grenzen in de vrije ruimte. En fanatiekelingen die het aankunnen mogen samen de confrontatie aangaan. Met en tegen elkaar kunnen zij hun grenzen verkennen.

Maar angstige kinderen dan? Kinderen met overgewicht of motorische achterstanden, hoe leren die hun grenzen verleggen? “Angst is goed!” zei de gymleraar. “Angst moet je respecteren.” Een kind beslist zelf wanneer het aan een bepaalde uitdaging toe is. Als je iets niet kunt of durft, betekent dat nog niet dat je het nooit zult kunnen of durven. Iedereen is in ontwikkeling. En een kind dat zijn angst overwint verdient net zo goed een podium als een kind dat een wedstrijd wint.

Een bron van leven

Is fanatisme goed of slecht? Is angst goed of slecht? Is water goed of slecht? Nee. Karaktereigenschappen en water moet je leren kennen en leren hanteren. Je moet ze begrenzen, maar wel voldoende ruimte geven. Ze verdienen respect, ze zijn een bron van leven.

Een powerweekend met turbobijles kan je toekomstperspectieven radicaal veranderen, leerde ik deze week van mijn oude schoolvriendinnetje Patricia. Ze had mijn vorige blog gelezen, over mijn dyslectische moeder die het schopte tot foutloos spellende LOM-schooljuf.

“Ik ben ooit op de lagere school een weekend bij jullie geweest,” schreef ze me. “Jouw moeder heeft toen mijn niveau van Nederlandse taal getest. Daarna heeft ze de beste spellingstips gegeven. Een beetje logische tips. Altijd zoveel houvast daaraan gehad. En ik heb ze doorgegeven aan mijn kinderen.”

Hondtje

Er begon mij iets te dagen. Ik dacht terug aan mijn elfde verjaardag in 1977. Mijn vriendjes en vriendinnetjes hadden hun zakgeld bijeengeschraapt om mij een abonnement op de Tina cadeau te doen, met een welkomstgeschenk naar keuze. Een van de opties was “een hondtje in een mantje”, schreef Patricia in een brief die ik op mijn verjaardagspartijtje overhandigd kreeg. Ik was gewend aan haar merkwaardige spelfouten. Als zij zich hakkelend en zwetend een weg ploeterde door een leesbeurt, las ik alvast vele bladzijden vooruit. Ik was van de taal, zij was van het rekenen. Zo zag onze wereld eruit.

Maar mijn moeder vond hondtjes en mantjes niet normaal. Zij zag een kind dat worstelde met een zwak woordbeeld. Een dyslecticus, die veel meer behoefte had aan spellingsregels en logica dan anderen. Zij zag een kind dat lukraak, op hoop van zegen, d’s, t’s en dt’s in haar tekst stopte, omdat ze de onderliggende regels niet kende. En kennelijk zag mijn moeder een taak voor zichzelf weggelegd, want ze nodigde mijn vriendinnetje uit voor een ambitieus logeerweekend. Patricia bleek twee jaar achterstand te hebben met taal. Elementaire spellingsregels waren langs haar heengegaan, omdat ze het tempo van de klas niet had kunnen bijbenen.

A-e-o-u-i

Wat had het power-weekend haar opgeleverd? “Ze vertelde mij hoe een enkele a e o u i klonk en aa ee oo uu ie. En vertelde mij bij meervoud bv ff of enkel f moest gebruiken…” De turbo-bijles maakte van Patricia geen taalvirtuoos, maar er lagen daarna meer wegen voor haar open. “Taal is altijd een probleem gebleven maar polissen financieel uitzoeken niet. Toch ben ik op een gegeven moment weer afgerekend op mijn dyslexie. Ik was 40 jaar en kreeg een slechte beoordeling voor communicatie en dan doelde ze op mijn schrijven. Ik werkte toen al 12 jaar bij dat bedrijf. Ik dacht waarom moet ik dit nog steeds doormaken. Ach we zitten met z’n vieren hier met hetzelfde probleem. […] We doen alles via kleine stapjes, want het niveauverschil is af en toe te groot om een mooie opleiding te volgen maar wij komen er wel.“

Een ontroerend verhaal, over een kleine investering met een enorm rendement. Met adequate instructie in een goed gestructureerde turbo(bij)les kan een kind een grote leerachterstand in korte tijd inlopen. Weinig dingen geven zoveel voldoening en zelfvertrouwen als zo’n prestatie. De zogenaamde coronageneratie is niet verloren. Met de juiste investeringen lopen deze kinderen hun achterstanden echt wel weer in. Ze kunnen dan genieten van een euforische overwinningsroes en een extra portie zelfvertrouwen meenemen naar de moeilijkheden die later nog op hun pad komen.

Meer over lezen en onderwijskansen

1. Hoe één boek je verandert in een lezer
2. Hij kan beer niet lezen. Is Christopher dyslectisch?
3. Een powerweekend met turbobijles
4. Alle kinderen zijn gelijk, maar sommige zijn gelijker dan andere

Mijn dyslectische moeder was juf op een LOM-school en was een kei in spelling. Zelf had ze hard moeten werken om te leren lezen en schrijven, maar het was haar mooi gelukt. Ze beschikte over een eindeloos arsenaal aan ezelsbruggetjes om ieder woord foutloos op papier te krijgen. Daarmee was ze het ideale rolmodel voor de kinderen in haar klas, die gedemoraliseerd en vaak met jaren leerachterstand uit het reguliere onderwijs waren vertrokken.

Hoe gaan scholieren te werk als ze informatie zoeken voor hun werkstuk of spreekbeurt? Vroeger ging je naar de bibliotheek, je haalde informatie uit boeken, je vroeg hulp aan de bibliothecaris. Nu zoek je op internet, je raakt overdonderd, je laat je meevoeren door misleidende informatie en hulp vraag je aan Google.